Thân phận trong thơ Trịnh

_AN_

Giang Nguyễn

Nhân sinh nhược đại mộng

Nhà văn Bửu Ý từng viết “từ lâu lắm TrịnhCông Sơn đã được giới ái mộ trao tặng danh hiệu là kẻ du ca về tìnhyêu, quê hương và thân phận”.
> Một bài thơ thực sự của Trịnh Công Sơn

Có thể nói toàn bộ sáng tác của Trịnh trong khoảng hơn 500 ca khúc đều xoay quanh tình yêu, quê hương và thân phận.

Thân phận trong thơ Trịnh, thực sự khôngphải là một vấn đề dễ dàng và có thể làm sáng tỏ được bằng những ngônngữ. Đó chính là sự tự chiêm nghiệm và cảm nhận riêng trong mỗi tâm hồncon người.

“Sống giữa đời này chỉ có thân phận vàtình yêu. Thận phận thì hữu hạn. Tình yêu thì vô cùng. Chúng ta làmcách nào để nuôi dưỡng tình yêu để tình yêu có thể cứu chuộc thân phậntrên cây thập giá đời”. Có thể nói rằng, trong nhạc Trịnh cũng nhưtrong thơ Trịnh chính là tiếng lòng thổn thức của hai tiếng mang têngọi Tình yêu và Thân phận. Thơ là cuộc đời. Đọc những lời tâm sự củaTrịnh, tôi nhớ đến đỉnh Gôngôtha, nơi Chúa đã phải tự vác cây Thánh giáđể chịu tội đóng đinh. Thơ Trịnh vẽ cho ta đầy đủ cái số phận của mộtcon người phải tự vác cây Thập giá của cuộc đời mình. Người ta biết đếnTrịnh với tư cách một nhạc sĩ nhiều hơn một thi sĩ. Nhưng ai đã hiểuTrịnh thì đều hiểu con người thi sĩ trong ông nhiều hơn. Hát nhạcTrịnh, người nghệ sĩ đồng thời cũng phải biết đọc thơ Trịnh. Bởi trongthơ ông hiện lên với đầy đủ con người của một con người. Cuộc hànhtrình bất tận của con người cũng chính là cái hành trình mà họ đi tìmbản ngã “Ta là ai” của mình. Với Trịnh Công Sơn “thân phận con người làmột vấn nạn”. Có thể nói ông đã “khẳng định thân phận bằng thơ và bằngnhạc”. Nhà thơ ý thức được toàn cõi nhân sinh của một thân phận. Vớiông sống trong trần gian này là “ở trọ”, là cái thân phận phù du bèobọt. Như người lữ khách trong một cõi đi về của riêng mình, Trịnh CôngSơn dường như ở đâu đó trong sâu thẳm ông đã gặp được mình trong thơcủa Basho:

Một lữ khách
Xin gọi tên tôi là thế
Cơn mưa mùa thu này

Vâng! Chỉ xin là một lữ khách của hànhtrình hữu hạn là Thân phận này. Người thi sĩ ý thức rõ nét về thân phậncủa mình trong cuộc đời và đối diện với tình yêu vô cùng kia. Đối thoạivới chính mình, đối thoại với thân phận và đối thoại với thơ, TrịnhCông Sơn đã bước trong một hành trình trở về thân phận cùng thơ.

Đăng nhập/Đăng ký mở rộng

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Ảnh tư liệu.

Họ Trịnh kia hẳn phải đứt ruột lắm khirút ra những lời tâm sự: “tiếng nói thầm kín của một người nhiều khisuốt cuộc đời không thể nào bày tỏ. Có khi bày tỏ được cũng chỉ làtiếng nói dở dang” và vì vậy nhà thơ phải “có những giây phút lui vềmuốn thở than. Phải chăng thở than cũng là niềm bí ẩn của con người”.Lẽ nào, niềm bí ẩn kia của con người chẳng phải là sự chiêm nghiệm vềhai chữ thân phận. Suốt cuộc đời, thi sĩ “nguyện làm tên tuyệt vọng”.Và trong cơn tuyệt vọng ấy, thân phận con người cuộn trong trong mỗithi phẩm. Ai cũng từng đau đớn:

Đừng tuyệt vọng!
Tôi ơi! đừng tuyệt vọng!

Nhưng có hề chi? Đời vẫn nghiệt ngã gắncho ta một định mệnh. Cái định mệnh thân phận. Với Sơn, sống cũng chínhlà sự trở về “rọi suốt trăm năm một cõi đi về”. Con người chẳng qua chỉlà sự hóa kiếp của “cát bụi”. Cái tôi tưởng rằng bất diệt đôi khi lạihóa cái “ta đáng ghét”. Mà sự đáng ghét ấy lại chính là thứ tạo nên nétđặc sắc cho thơ Trịnh. “Mỗi ngày sống tới, mỗi ngày tôi thấy đời nhỏnhắn thêm. Đời sống thật sự không tiểm ẩn điều gì mới lạ. Có lẽ vì thế,sự quen mặt mỗi lúc mỗi gần gũi, thắm thiết hơn, nên tôi càng thấy yêumến cuộc đời”. Ta khó mà có thể tìm được một định nghĩa chính xác nàovề hai từ “thân phận”. Nhưng trong độ nhòe của thơ, Trịnh Công Sơn đãkịp ghim vào đó một thứ siêu định nghĩa bởi sự cảm thức về thân phậncủa mình. Nhà thơ trong cuộc hành trình đi tìm nơi neo đậu thân phậntrong cuộc đời vô thường này đã thấy “đôi dòng kinh sấm bay rền vang”và rồi thốt lên “bỗng tôi thấy em dưới chân cội nguồn” (Đóa hoa vô thường). Thi sĩ đôi lần tìm về với nguyên thủy con người, nhưng đáp lại chỉ là cái bóng của nghi vấn mình đặt ra:

Con tinh yêu thương vô tình chợt gọi
Lại thấy trong ta hiện bóng con người
  (Một cõi đi về)

Thân phận con người lại chính là sự phảnchiếu của cái bóng con người đó. Sự đa âm cũng như đa nghĩa của thơgieo cho lòng ta đôi khi những luận giải võ đoán. Say trong cuộc đời đểtỉnh trong thân phận, người nghệ sĩ “ôm đời ngủ muộn” “để sớm mai đâylại tiếc xuân thì”.

Thơ của Trịnh là thứ thơ triết lý củanhà tư tưởng Đông phương. Bởi vậy, trong thơ ông, đôi khi là sự diễngiải của một hệ thống tư duy siêu logic, khác biệt hoàn toàn với cáilogic tự nhiên thông thường. Hiểu điều này, chúng ta mới thấm thía đượcnhững câu thơ đẹp đến lạ của thi sĩ:

Một hôm bước qua thành phố lạ
Thành phố đã đi ngủ trưa
Đời ta có khi tựa lá cỏ
Ngồi hát ca rất tự do

  (Đêm thấy ta là thác đổ)

Cái thân phận của kiếp người tuyệt vọng,của cõi đời đi trong nỗi cô đơn bất tận triền miên, nhà thơ đôi khithấy “đời ta hết mang điều mới lạ / tôi đã sống rất ơ hờ” (Đêm thấy ta là thác đổ).

Khóc cho người hay chính giọt nước mắtcho thân phận. Đằng sau con đường kia, người thơ âm thầm “đường dài hunhút cho mắt thêm sâu” (Diễm xưa). Sống hết mình, sống đến tậnđộ, thi sĩ càng ý thức được sự hữu hạn của thân phận con người. Vàtrong nỗi tuyệt vọng của tình yêu sống ấy, thân phận con người luônkhao khát

Sống trong đời sống cần có một tấm lòng

Dù rằng chỉ là:

Để gió cuốn đi
Để gió cuốn đi

Và nhà thơ với trái tim căng tràn nhựa sống ấy đã lựa chọn cho mình những điều giản dị làm nên ý nghĩa cuộc sống này:

Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui
Chọn những bông hoa và những nụ cười

Để rồi tôi:

Và như thế tôi sống vui từng ngày
Và như thế tôi đến trong cuộc đời

Thơ của Trịnh nhuộm thẫm sắc thái màuthiền. Những dòng thơ về thân phận cũng vậy. Như một bậc hành giả quaymặt vào tường để cảm nghiệm cuộc đời, chiêm nghiệm kiếp người, TrịnhCông Sơn đã thể nghiệm cái lý thuyết về thân phận trong một thứ tôngiáo riêng của người nghệ sĩ.

Ngôn ngữ thơ của Trịnh, tự bản thân nó đã mang đậm chất nhạc. Và chính điều đó làm nên sự thuần thục trong thơ ông.

Ta nhận ra một sự kết hợp chuỗi ngôn ngữthơ đặc biệt của Trịnh Công Sơn. Có những cụm từ, mà khi tách biệt rakhỏi trường ngôn ngữ thơ chúng ta sẽ thấy rất khó hiểu: “đi loanhquanh” , “đời mỏi mệt” , “trên hai vai đôi vầng nhật nguyệt” , “lời củacây”, “ lời cỏ lạ”, “chiều ngồi say”, “đời thật nhẹ”, “mây che trên đầuvà nắng trên vai”, “ đôi chân ta đi chân còn ở lại”, “bóng con người”,"trăm năm vô biên”, “đường chạy vòng quanh một vòng tiều tụy”, “một bờmộng mị”, “lời tà dương”, “lời mộ địa” “lời bể sông”, “tay nhân gian”,“gió hoang vu thổi suốt xuân thì”, “ôm đời ngủ muộn”… Chính những hìnhảnh mang đậm màu siêu thực đó đã tạo nên ngôn ngữ thơ Trịnh một sự hòatấu từ chính nội tại ngôn từ. Nhạc và thơ cứ tự nhòa trong nhau tạo nênmột không gian thơ riêng có của Trịnh Công Sơn. Sự kết hợp từ những chữmang những thanh vận khác nhau mà nếu tách biệt ra ta sẽ thấy chúng vôcũng khô ráp và nghèo tính nhạc, lại cũng chính là nét độc đáo thànhcông trong cách gieo vần thơ Trịnh.

Cảm thơ Trịnh người ta không chỉ đọcbằng mắt và nghe bằng tai mà đó là cả con đường dài của sự chiêmnghiệm. Như lời tâm sự của chính nhà thơ: “Tôi không bao giờ nhầm lẫnvề sự đau khổ và hạnh phúc. Nhưng tôi thường rơi vào cơn hôn mê trướcgiấc ngủ. Ở biên giới đó, tôi hoảng hốt thấy mình lơ lửng giữa sự sốngvà cái chết. Những giây phút như thế vồ chụp lấy tôi mỗi đêm. Khi quanhtôi, mọi người đã yên ngủ. Và tôi đau đớn nhận ra rằng, có lẽ cuộc đờiđã cho ta lắm ngày bất hạnh”.

-------