Người giữ lửa khèn bè Thái Nghĩa Lộ Yên Bái

Heo Còi

Cả vùng Mường Lò (Yên Bái) bây giờ chỉ có nghệ nhân Cầm Văn Ngoan ởbản Viềng Công, xã Hạnh Sơn, huyện Văn Chấn là có khả năng chế tác mộtchiếc khèn bè hoàn hảo. Lần đầu gặp anh, ít ai nghĩ đây là mộtnghệ nhân chế tác khèn bè Thái tài hoa bởi dáng người to thô, da ngămđen, khuôn mặt vuông vức, anh là một lão nông chi điền thực sự. Songkhi anh bắt tay vào công việc, từ lựa một ống nứa cho đến chuốt chiếclam đồng, lắng nghe từng lay động của không khí để thẩm âm… mới thấynét tài hoa và tình yêu nghề qua mỗi động tác nhẹ nhàng khéo léo và ánhmắt như có lửa của một nghệ sỹ đích thực.

                               
Đăng nhập/Đăng ký mở rộng

Hệthống nhạc cụ của người Thái rất đa dạng và phong phú, gồm bộ gõ, cácloại pí … và khèn bè. Trong đó khèn bè có một vị trí vô cùng quantrọng, là nhạc cụ chủ đạo và là biểu tượng độc đáo của nền âm nhạc Thái.
Với14 ống nứa tép (mạy pao) được ghép lại thành từng đôi trên một bầu bằnggỗ thừng mực (mạy mụk), nghệ nhân dùi 12 lỗ bấm đối xứng và khoét cáclỗ thoát hơi trên các ống nứa với các kích cỡ khác nhau ở các vị tríthích hợp. Một trong các kỹ thuật khó nhất là xử lý các lam đồng, từ độdầy, độ dài tới độ bóng bề mặt. Với năm cung và một quãng tám, khèn bècó thể diễn tả được hầu hết các điệu dân ca, nhạc hiện đại và làm nềncho các điệu dân vũ và múa hiện đại. Bởi vậy khèn bè luôn có vị tríxứng đáng trong đời sống nghệ thuật của người Thái và cả trong các tiếtmục sân khấu.
Điều thú vị là ở khèn bè Thái có những âm thanhsóng đôi như: Lả - lá, hai nốt rế, hai nốt son, đồ - đố, phà - phá, màcác nghệ nhân gọi là pò mè - tức là bố mẹ. Bởi vậy mỗi khi tiếng khènbè cất lên nghe da diết sâu lắng như lời tâm tình yêu đương cháy bỏngcủa những đôi trai gái. Dù đó là điệu báo xao (trai gái), sài peng(tình tự), lòng tông (qua cánh đồng), hay đệm cho các điệu xoè. Triếtlý âm dương, sự sinh sôi phát triển của cuộc sống được thể hiện vô cùngtinh tế.
Chính vì khả năng biểu cảm phong phú, nên việc chế táckhèn bè rất khó khăn và phức tạp, đòi hỏi một sự khéo léo và trình độthẩm âm cao. Chiếc khèn bè không chỉ là nhạc cụ với những âm thanhtuyệt vời mà còn là một tác phẩm nghệ thuật hoàn hảo, kết tinh nhữnggiá trị vật chất và tinh thần của tự nhiên và sự sáng tạo cùng tình yêucao cả của người nghệ sỹ.
Nghệ nhân Cầm Văn Ngoan cho biết:
-Bố tôi lúc trẻ mê thổi khèn và thổi khèn rất giỏi, ông thường sang nhàmột nghệ nhân cùng bản học lỏm chế tạo khèn bè. Về sau ông mua hẳn mộtchiếc về tháo rời ra rồi mày mò làm theo, dần dần khèn do ông làm rađạt tới đỉnh cao của nghệ thuật, được bà con xa gần mến mộ.
Kếthừa được tình yêu văn hóa dân tộc và nét tài hoa của cha, ngay từ nhỏnghệ nhân Cầm Văn Ngoan đã say mê học hỏi. Bốn năm nay, từ khi ngườicha mất do tuổi già, ông chú tâm hoàn thành những chiếc khèn cha ôngchưa làm xong và chế tác mới theo yêu cầu của bà con.
Năm naynghệ nhân Cầm Văn Ngoan hơn năm mươi tuổi, cái tuổi đang độ chín. Có lẽvì vậy mà khèn bè do nghệ nhân làm ra không chỉ có những âm thanh trongtrẻo rộn rã tươi vui, mà còn mang những nét thâm trầm của sự trảinghiệm. Tiếng khèn bập bùng như ngọn lửa làm xao xuyến lòng người. Cũngvì vậy mà khèn do nghệ nhân làm ra không đủ cung cấp cho khách sànhđiệu xa gần. Còn các chuyên gia âm nhạc nước ngoài khi gặp đều khônggiấu được sự ngạc nhiên và khâm phục khi thấy một con người chân chất,giản dị tưởng như chỉ biết cày bừa cấy hái lại làm ra được những tácphẩm nghệ thuật tuyệt hảo như vậy.
Vừa ngâm nga câu dân ca Thái: "Tiếngkhèn làm đẹp bản mường/Như nắng dệt gấm trên quê hương/ Như núi lamxanh sương đêm vừa gội / Như suối hát tình ca, tiếng người yêu gọi" Nghệ nhân Cầm Văn Ngoan nâng chiếc khèn do người cha để lại, chiếckhèn có những lưỡi gà làm bằng bạc nên âm thanh trong sáng ngân nga nhưtiếng suối reo, gió hát. Dòng suối âm thanh dặt dìu da diết như layđộng cả đất trời trong bài: "Púc xao"  - Gọi bạn tình: "Dậy đi em!Dậy đi em!/ Anh hồi hộp nâng khèn/ Trăng vàng sóng sánh/ Đầu khèn chạmvào hò hẹn/ Sao hôm đậu xuống mái nhà/ Đêm trở mình da diết nhớ sànhoa/ Đầu khèn chạm vào đợi chờ/ Sao mai lung linh cửa sổ/ Đầu khèn chạmvào nỗi nhớ/ Trăng neo khau cút bâng khuâng/ Em như nàng tiên mùa xuân/Bước ra từ câu khắp... ".
TRẦN VÂN HẠC